Itoobiya oo ciidan dhoobtay xadka, xilli Abiy go’aansaday inuu xoog ku qabsado BAD

[Deeq A.]

Addis-Ababa (Caasimada Online) — Ciidamada federaalka Itoobiya ayaa la soo sheegayaa inay ku qulqulayaan agagaarka xuduudda waqooyi ee dalkaas, xilli ololaha Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed uu ku doonayo marin Badda Cas ah uu kiciyay cabsi laga qabo dagaal hor leh oo dhabar-jab ku noqda xasilloonida Geeska Afrika.

Kumannaan ka tirsan ciidamada federaalka Itoobiya oo wata taankiyo iyo madaafiicda waaweyn ayaa fariisimo ka samaystay meel dhowr meyl u jirta kooxda fallaagada Tigray, sida uu weriyay wargeyska The Wall Street Journal, ka dib iska horimaadyo dib uga qarxay deegaankaas dhammaadkii bishii Janaayo 2026.

Dowladda Itoobiya ayaa ku eedaysay fallaagada inay jabiyeen heshiiskii nabadda ee jilicsanaa ee la saxiixay 2022, kaas oo soo afjaray dagaal sokeeye oo socday laba sano, kaas oo lagu qiyaasay inay ku dhinteen ilaa 600,000 oo qof.

Isbeddel lama filaan ah oo ku yimid isbaheysiga gobolka, cutubyo ka tirsan lugta ciidamada Ereteriya oo ka walaacsan damaca badda ee Addis Ababa, ayaa la soo sheegayaa inay ka gudbayaan xuduudda si ay u xoojiyaan xoogagga Tigrayga, sida ay sheegeen goobjoogayaal iyo ilo dhanka milateriga ah oo uu soo xigtay wargeyskaas ka soo baxa dalka Mareykanka.

“Waxaa jira calaamado muujinaya inay dhowdahay in colaaddu dib u qaraxdo,” ayuu Magnus Taylor oo ah falanqeeye ka tirsan kooxda xasaradaha caalamiga ah (International Crisis Group) u sheegay The Wall Street Journal.

‘Xabsi Juquraafiyeed’

Saddexdii sano ee la soo dhaafay, Abiy Ahmed oo ah ninka ku guuleystay abaalmarinta Nabadda ee Nobel-ka, ayaa si weyn u hadal hayay in luminta xeebta ay tahay caddaalad darro taariikhi ah oo u baahan in la saxo. Itoobiya ayaa lumisay xeebteedii dhererkeedu ahaa 1,400 meyl (2,250 kiiloomitir) sanadkii 1993-kii markii ay Ereteriya ka go’day ka dib dagaal xornimo doon ahaa oo socday soddon sano.

“Muddo dheer ayaan ku jirnay xabsi juquraafiyeed — tani ma ahan wax sax ah,” ayuu yiri Abiy dhowaan, isagoo farta ku fiiqay dekedda Assab ee dalka Ereteriya, oo qiyaastii 30 meyl (50 kiiloomitir) u jirta xuduudda Itoobiya. Waxa uu intaas ku daray in marin u helidda baddu ay tahay “fure” muhiim ah.

In kasta oo Ra’iisul Wasaaruhu uu bishii Maarso sheegay in Itoobiya aysan “xabbad kaliya” ku ridi doonin deriskeeda, haddana hadalladiisa waxaa weheliya dhoolatusyo milateri oo xooggan. Dhoolatus dhowaan ka dhacay koonfurta Itoobiya, waxaa lagu soo bandhigay boorar ay ku qoran yihiin in qaranku uusan sii ahaan doonin mid bad la’aan ah “haddii aad jeceshihiin iyo haddii kaleba.”

Falanqeeyayaasha ayaa rumeysan in Abiy uu dareemayo dhiirigelin uu ku fuliyo qorshihiisa, xilli uu arko nidaamka caalamiga ah oo sii daciifaya. Khudbad uu u jeediyay baarlamaanka, Abiy ayaa xitaa soo qaatay tusaalihii Israa’iil ay ku qabsatay buuraha Golan Heights sanadkii 1967-kii, isagoo tilmaamay in quruumuhu ay xoog ku qabsan karaan dhul marka ay u arkaan inay u muhiim tahay jiritaankooda.

Damaca badda ee Itoobiya ayaa si weyn u walaaciyay Ereteriya, taas oo u aragta hiraalka Abiy inuu yahay hanjabaad toos ah oo duulaan milateri. Geesta kale, dadka Tigrayga ah oo ka kooban kaliya boqolkiiba lix (6%) dadka Itoobiya oo gaaraya 130 milyan, ayaa milaterigoodu dalka ka talinayay soddon sano ka hor inta uusan Abiy Ahmed oo ka soo jeeda qowmiyadda Oromada xukunka iman 2018-kii.

Markii dagaalku qarxay 2020, Ereteriya waxay xulafo la ahayd Itoobiya si loo burburiyo fallaagada Tigrayga. Laakiin maanta, diblamaasiyiintu waxay sheegayaan in taliyayaasha Tigrayga ay ku qanciyeen cadowgoodii hore ee Ereteriya in isbaheysigu yahay jidka kaliya ee ay kaga badbaadi karaan dowladda federaalka ee dib u soo xoogeysanaysa.

Tadesse Werede oo ah madaxa gobolka Tigray ayaa sheegay in inkasta oo ay nabad raadinayaan, haddana ay u diyaar garoobeen inay iska difaacaan duulaan kasta. Dadka rayidka ah ee Tigray ayaa bilaabay inay ka qaxaan deegaannada xuduudda, iyadoo la soo weriyay saxmad xooggan oo ka jirta bangiyada magaalada Mekelle iyo dukaamada raashinka oo laga soo dhex dhameeyay agabkii yiillay.

Xiisado is-bed-bedelaya

Raadinta Itoobiya ee marin-biyoodka kuma koobna Ereteriya oo kaliya. Sannadkii 2024, Addis Ababa waxay heshiis muran dhaliyay la gashay Somaliland, oo ah gobol gooni u goosad ah oo ka tirsan Soomaaliya, si ay u kireysato 20 kiiloomitir oo xeeb ah. Tallaabadaas ayaa ka caraysiisay Soomaaliya, waxayna soo jiidatay dalka Masar oo markii horeba isku hayeen Itoobiya arrinta ku saabsan biyo-xireenka weyn ee (GERD).

Bishii Febraayo 2026, Qaahira ayaa la sheegay inay Itoobiya u soo jeedisay inay ka caawiso helitaanka dekedaha Jabuuti iyo Ereteriya, laakiin waxay shardi uga dhigtay in Addis Ababa ay ka tanaasusho damaceeda saldhig milateri oo badeed, kuna qanacdo dalabaadka Masar ee ku saabsan biyo-qaybsiga webiga Niil.

Dagaal cusub oo ka qarxa Itoobiya ayaa khatar weyn ku ah marinka ganacsiga caalamiga ah ee Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, kaas oo maamula qiyaastii 15 boqolkiiba (15%) ganacsiga adduunka. Waqtigan xaadirka ah, gobolka waxaa hadheeyay dagaalka sokeeye ee Suudaan, kacdoonnada Soomaaliya, iyo weerarada kooxda Xuutiyiinta ee dalka Yemen.

In kasta oo Hey’adda Lacagta Caalamiga ah (IMF) ay saadaalisay in dhaqaalaha Itoobiya uu kordhi doono sanadkan, khubarada ayaa ka digaya in Abiy uu ciidankiisa culays weyn saarayo.

“Itoobiya waxay ciidankeeda u raryaysaa waqooyiga sababtoo ah ma lahan awood ay ku maareyso dhowr dhibaato oo isku mar ah,” ayuu Stefano Ritondale oo ka tirsan shirkadda sirdoonka ee Artorias u sheegay The Wall Street Journal.

The post Itoobiya oo ciidan dhoobtay xadka, xilli Abiy go’aansaday inuu xoog ku qabsado BAD appeared first on Caasimada Online.