Autism-ka iyo Caqabadaha Qoysaska Soomaaliyeed

[Deeq A.]

​Dunida aan ku noolnahay, fahamka caafimaadka maskaxda waxa uu soo maray heerar kala duwan, Mid ka mid ah xaaladahaas ugu muhiimsan waa Autism-ka (Autism Spectrum Disorder). In kasta oo ereygan inta badan loo adeegsado si la mid ah xanuunnada kale, xaqiiqadu waxay tahay in Autism-ku uusan ahayn cudur u baahan daawo, balse uu yahay hab maskaxdu u korto oo ka duwan kan dadka intiisa badan.

​Autism-ku waa xaalad saameysa habdhiska dareenka iyo koritaanka maskaxda.

Ma ahan wax qofka ku dhaca dhalashada ka dib, balse waa sifo uu ilmuhu la dhasho. Saynisyahannadu waxay aaminsan yihiin inay tahay isku-jir ka dhasha hidde-sidayaasha qoyska (Genetics) iyo isbeddelo dhaca xilliga uurka oo saameeya sida unugyada maskaxdu isugu xirmaan.

​Maskaxda qofka Autism-ka qaba waxay u shaqaysaa si aad u faahfaahsan; halka qofka caadiga ah uu arko sawirka guud, qofka Autistic-ka ah waxa uu dareen gaar ah siiyaa tafaasiisha yaryar, dhawaaqyada, iyo midabada, taas oo mararka qaar ku keenta inuu dareemo culays iyo wareer xagga dareenka ah.

​Caqabadaha Qoyska Soomaaliyeed: Qurbaha iyo Waddanka

​Qoysaska Soomaaliyeed ee ku nool qurbaha, gaar ahaan Minnesota iyo dalalka Waqooyiga Yurub, Autism-ka waxaa loogu yeeraa “Cudurka Qurbaha.” Cilmi-baarisyo ayaa muujiyey in carruurta Soomaalida ay xaaladdan ku badan tahay, taas oo dhalisay cabsi iyo takoorid ka dhex dhalata bulshada.

Qoysas badan ayaa ku go’dooma guryaha si ay uga fogaadaan indhaha dadka, iyagoo u arka xaaladda ilmahooda “ceeb” ama wax laga xishoodo.

​Dhanka kale, gudaha waddanka Soomaaliya, caqabaddu waxay ka bilaabataa fahamka. Dad badan ayaa weli aaminsan in Autism-ku yahay “jinni,” “waalli,” ama “sixir.” Tani waxay keentaa in ilmuhu waayo daryeelkii caafimaad ee uu u baahnaa, beddelkeedana la mariyo nidaamyo aan cilmi ku dhisnayn.

Maqnaanshaha xarumo waxbarasho oo loogu talagalay carruurta baahiyaha gaarka ah qaba ayaa sii adkayneysa in carruurtan ay helaan fursad ay ku muujiyaan kartsidooda.

​Saamaynta Qoyska iyo Kaalinta Hooyada

​Marka uu ilmo Autism qaba ku soo biiro qoyska, culayska ugu weyn wuxuu ku dhacaa hooyada. Waa wax laga xumaado in mararka qaar aabbayaashu ay ka fogaadaan mas’uuliyadda ama ay gebi ahaanba ka tagaan qoyska markii ay u adkeysan waayaan xaaladda ilmaha.

Daryeelka ilmahani ma ahan mid sahlan; wuxuu u baahan yahay teraabi (therapy) joogto ah, cunto gaar ah, iyo dulqaad aan xad lahayn.

​Aqbal, Faham, oo Garab istaag

​Si aan u dhisno bulsho naxariis leh, waa inaan beddelnaa habka aan u eegno carruurtan. Autism-ku ma ahan dhammaadka nolosha. Carruur badan oo Autism qaba waxay leeyihiin hibooyin cajiib ah; qaarkood waxay ku fiican yihiin xisaabta, xifdiga Quraanka, ama farsamada gacanta. Waxa ay u baahan yihiin ma ahan in la beddelo, balse waa in la fahmo dunidooda gaarka ah.

​Gunaanadkii, Maalinta Autism-ka Adduunka waa inaysan noqon maalin xus ah oo keliya. Waa inay noqotaa maalin aan ballan-qaadno inaan garab istaagno qoysaska dhiban iyo carruurta hantida noo ah. Ilma kastaa waxa uu xaq u leeyahay in lagu aqbalo sida uu yahay, loona abuuro jawi uu ku kobcin karo kartidiisa qarsoon.

​

Source: goobjoog.com