Xuquuqda iyo Waajibaadka Dawladaha la Aqoonsan Yahay (Dalalka)

[Deeq A.]

Xuquuqda iyo Waajibaadka Dawladaha la Aqoonsan Yahay (Dalalka)

( Aqoonsiga Jamhuuriyadda Somaliland heshay wuxuu wataa xuquuqo iyo waajibaadyo caalami ah )

” Mohamed Abdi Jama ( Mohamed Dhimbiil)

Falanqeye siyaasadeed iyo sharci yaqaan “

Sharciga caalamiga ah, dal (dawlad) la aqoonsan yahay waa dal dawladaha kale u aqoonsadeen inay leedahay shakhsiyad sharciyeed oo caalami ah.

 Aqoonsigu ha noqdo de jure ama de facto wuxuu xaqiijiyaa awoodda dawladdu u leedahay inay ku raaxaysato xuquuq iyo inay qaaddo waajibaad ku dhex jira nidaamka caalamiga ah.

I. Xuquuqda Dawladaha la Aqoonsan Yahay

1. Sinaanta Qaranimada (Sovereign Equality)

Dhammaan dawladaha la aqoonsan yahay waa kuwo sharciga hortiisa isku mid ah, iyadoon loo eegayn cabbirka, awoodda, ama tirada dadka.

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobka 2(1)

2. Midnimada Dhuleed (Territorial Integrity)

Dawladdu waxay xaq u leedahay inay si gaar ah ugu maamusho dhulkeeda, kana madax-bannaanaato faragelin dibadeed.

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobka 2(4)

3. Madaxbannaanida Siyaasadeed

Dawlad kastaa waxay xaq u leedahay inay doorato nidaamkeeda siyaasadeed, dhaqaale, bulsho iyo dhaqan iyada oo aan lagu qasbin.

Baaqa Xidhiidhka Saaxiibtinimada ee Dawladaha (1970)

4. Xidhiidhka Diblomaasiyadeed iyo Qunsuliyadeed

Dawladaha la aqoonsan yahay waxay xaq u leeyihiin inay:

1- Furaan safaarado iyo qunsuliyado.

2- Is-weydaarsadaan diblomaasiyiin.

3- Galaan heshiisyo diblomaasiyadeed.

Heshiiska Vienna ee Xidhiidhka Diblomaasiyadda (1961)

5. Awoodda Gelidda Heshiisyada (Treaty-Making Capacity)

Dawlad la aqoonsan yahay waxay leedahay awood sharciyeed buuxda oo ay ku geli karto heshiisyo laba geesood ah iyo kuwo dhinacyo badan ah.

Heshiiska Vienna ee Sharciga Heshiisyada (1969)

6. Xubinimada Ururrada Caalamiga ah

Dawladuhu waxay codsan karaan kuna biiri karaan:

● Qaramada Midoobay

● Midowga Afrika

● Jaamacadda Carabta

● WTO, IMF, Bangiga Adduunka (iyadoo lagu xidhayo shuruudaha gelitaanka)

7. Xaqa Is-Difaaca

Dawlad la aqoonsan yahay waxay xaq u leedahay inay is-difaacdo marka lagu soo qaado weerar hubaysan.

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobka 51

8. Xukunka Joogtada ah ee Khayraadka Dabiiciga ah

Dawladuhu waxay maamulaan oo ka faa’iidaystaan khayraadkooda dabiiciga ah si horumar qaran loo gaaro.

Go’aanka Golaha Guud ee QM 1803 (XVII)

II. Waajibaadka Dawladaha la Aqoonsan Yahay

1. Ixtiraamka Sharciga Caalamiga ah

Dawladuhu waa inay u hoggaansamaan:

1- Heshiisyada ay ansixiyeen

2- Sharciga caadiga ah ee caalamiga ah

Pacta Sunt Servanda – Heshiiska Vienna, Qodobka 26

2. Ka Fogaanshaha Isticmaalka Awoodda

Dawladuhu waa inay ka fogaadaan hanjabaad ama isticmaal xoog ah oo ka dhan ah dawlad kale.

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobka 2(4)

3. Faragelin-La’aanta Arrimaha Gudaha

Dawladna ma faragelin karto arrimaha gudaha ee dawlad kale.

Go’aanka Golaha Guud ee QM 2625 (1970)

4. Ixtiraamka Xuquuqda Aadanaha

Dawladaha la aqoonsan yahay waxaa ku waajib ah inay ilaaliyaan xuquuqda aasaasiga ah ee aadanaha ee ku hoos jira xukunkooda.

Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadanaha (1948)

ICCPR & ICESCR

5. Xallinta Nabadgelyada ee Khilaafaadka

Khilaafaadka caalamiga ah waa in lagu xalliyaa habab nabadeed sida wada-xaajood, dhexdhexaadin, gar-qaadis, ama maxkamadeyn.

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobka 2(3)

6. Ixtiraamka Xasaanadda Diblomaasiyadda

Dawladuhu waa inay ilaaliyaan diblomaasiyiinta shisheeye iyo xarumahooda ku yaalla dhulkooda.

Heshiiska Vienna ee Xidhiidhka Diblomaasiyadda (1961)

7. Mas’uuliyadda Caalamiga ah

Dawladuhu waa mas’uul ka ah falalka khaldan ee caalamiga ah waana inay:

Joojiyaan falka khaldan

Bixiyaan magdhow ama wax-ka-qabasho marka loo baahdo

Qodobbada Guddiga Sharciga Caalamiga ah ee Mas’uuliyadda Dawladaha (2001)

8. Iskaashiga Bulshada Caalamiga ah

Dawladuhu waa inay iska kaashadaan:

1- La-dagaallanka argagixisada

2- Ka hortagga dambiyada xuduudaha ka gudba

3- Ilaalinta deegaanka

4- Sugidda nabadda iyo amniga caalamiga ah

Axdiga Qaramada Midoobay, Qodobbada 1 & 55

III. Saameynta Sharci ee Aqoonsiga

Aqoonsigu wuxuu siinayaa dawlad:

1-Shakhsiyad sharciyeed caalami ah oo buuxda

2-Awood ay kaga hor muuqato maxkamadaha caalamiga ah

3-Kartida ay ku dalban karto xuquuq, isla markaana lagula xisaabtami karo sharciga caalamiga ah.

Gunaanad

Aqoonsigu wuxuu u beddelaa dal aan la aqoonsanayn  dawlad buuxda oo hoos timaadda sharciga caalamiga ah, taas oo u sahlaysa inay adeegsato xuquuqdeeda qaranimo, isla markaana ku xidhaysa waajibaad sharci oo lagama maarmaan u ah nabadda, xasilloonida, iyo iskaashiga caalamiga ah.

Mohamed Abdi Jama

Hargeisa, Jamhuuriyadda Somaliland.

Qaran News